Niemal połowa polskich nastolatków nie uważa, że do szczęścia potrzebne jest małżeństwo, a co trzeci nie ma w tej sprawie zdania. Najczęściej wybieranym modelem rodziny jest model partnerski, a jako główną przeszkodę w rodzicielstwie młodzi wskazują wyrzeczenia. Badanie „Młodzież a wartości 2026”, przedstawione na UKSW, po raz pierwszy tak dokładnie pokazuje, jak o rodzinie myślą 16–19-latkowie. Pokazuje też wyraźny podział: dziewczęta są wobec małżeństwa i dzieci wyraźnie bardziej sceptyczne niż chłopcy.
Wyniki przedstawiła socjolog dr Martyna Kawińska pod koniec października na konferencji „Pokolenie Z. Anatomia kryzysu czy nowego porządku religijno-moralnego” na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Badanie objęło młodzież szkolną w wieku 16–19 lat.
Cykl badań dotyczy przede wszystkim religijności młodzieży, a moduł o życiu małżeńskim i rodzinnym włączono do niego po raz pierwszy. Nie da się więc jeszcze porównać wyników z wcześniejszymi edycjami. Można natomiast zestawić odpowiedzi według płci, wieku, miejsca zamieszkania i praktyk religijnych. To właśnie te porównania są najciekawszą częścią badania.
Ślub przestaje być oczywistością
Na pytanie, czy do szczęścia konieczne jest zawarcie małżeństwa, 46,5 proc. odpowiedziało przecząco, a kolejne 32 proc. nie potrafiło jednoznacznie określić swojego stanowiska. Związek między małżeństwem a szczęściem częściej dostrzegali 19-latkowie niż najmłodsi badani.
Respondenci podawali też powody, dla których młodzi wybierają związki nieformalne. Niemal co drugi uważa, że ślub nie gwarantuje trwałości związku. Dla 33 proc. wolność wyboru jest ważniejsza niż społeczny nakaz, a samo bycie razem niż zobowiązanie. Po 22 proc. wskazało na możliwość bycia razem bez urzędowego potwierdzenia oraz na poczucie swobody.
Partnerstwo przed tradycją
Najczęściej wybieranym modelem rodziny okazał się model partnerski, który wskazało 45,8 proc. respondentów. Na drugim miejscu znalazł się model tradycyjny z 34,6 proc. wskazań. Wskazania innych modeli zaproponowanych w badaniu nie przekroczyły 5 proc.
Partnerski model częściej wybierały dziewczęta i młodsi badani, tradycyjny – chłopcy i starsi. Wśród 19-latków poparcie dla modelu tradycyjnego było wyższe niż wśród 16-latków. Według dr Kawińskiej może to odzwierciedlać zarówno wzorce wyniesione z domu, jak i zmianę w postrzeganiu ról kobiet i mężczyzn. Tradycyjny podział ról pozostaje mocno zakorzeniony w świadomości części młodego pokolenia, ale coraz bardziej ujawnia się wpływ przemian społecznych związanych z aktywizacją zawodową kobiet i zmianami w postrzeganiu ról społecznych.
Dzieci jako koszt i wyrzeczenie
Badanych zapytano także, dlaczego młodzi coraz rzadziej decydują się na dzieci. Najczęściej wskazywanymi powodami były wyrzeczenia związane z rodzicielstwem, koszty wychowania i wygoda życia bez zobowiązań. Na wyrzeczenia zwróciła uwagę niemal połowa respondentów.
Nieco zaskakuje w tym wypadku rozkład wiekowy: najbardziej radykalne opinie wyrażają najmłodsi, czyli 16-latkowie. Częściej niż starsi mówią o kosztach i wyrzeczeniach, stawiają karierę przed rodzicielstwem i uważają, że można być szczęśliwym bez dzieci. U 19-latków, bliższych już dorosłych decyzji, te postawy są łagodniejsze.
Jak wynika z badań, znaczenie w tym przypadku ma też miejsce zamieszkania. W największych miastach niemal 54 proc. młodych uznaje, że można być szczęśliwym bez dzieci, na wsi – 39 proc. Młodzi ze wsi częściej za to wskazują na wyrzeczenia związane z rodzicielstwem.
Według dr Kawińskiej badania wskazują, że rodzicielstwo przestało być postrzegane jako społeczny obowiązek i stało się świadomym wyborem. Związki nieformalne natomiast są dla młodych wyrazem niezależności, nie oznacza to jednak, że młodzież uważa małżeństwo za instytucję przestarzałą. Wspólne zamieszkanie może być dla nich etapem poprzedzającym ślub.
Dziewczęta bardziej sceptyczne niż chłopcy
Najwyraźniejsza linia podziału w badaniu przebiega między płciami. To dziewczęta częściej wybierają model partnerski i częściej stawiają karierę zawodową przed rodzicielstwem. To one częściej deklarują, że można być szczęśliwym bez dzieci: tak uważa 48 proc. dziewcząt i 38,7 proc. chłopców.
Podobnie jest z małżeństwem. Z tezą, że do szczęścia potrzebny jest ślub, nie zgadza się 53 proc. dziewcząt. Wśród osób przekonanych o znaczeniu małżeństwa przeważają chłopcy, spośród których tę opinię poparło 25,6 proc. Dr Kawińska zwróciła uwagę, że odwraca to dawny stereotyp, według którego to kobiety były bardziej przywiązane do małżeństwa. Szerzej wskazywała, że na postrzeganie małżeństwa wpływają zmieniające się role kobiet i mężczyzn oraz rosnąca niezależność finansowa kobiet.
Ten obraz pasuje do szerszego zjawiska, które opisują też inne badania. CBOS w raporcie o życiu towarzyskim i uczuciowym młodych Polaków z 2025 r. przywołuje obserwowaną w wielu krajach rozwiniętych rosnącą przepaść ideologiczną między płciami. Młode kobiety stają się coraz bardziej lewicowe i feministyczne, a młodzi mężczyźni pozostają bardziej prawicowi i konserwatywni. Autor raportu, Jonathan Scovil, ocenia, że taki rozjazd może utrudniać tworzenie bliskich relacji. Ten sam raport pokazuje różnice w oczekiwaniach wobec partnera: poczucie bezpieczeństwa jest ważne dla 49 proc. kobiet i tylko 23 proc. mężczyzn.
Religijność a poglądy na rodzinę
Dr Kawińska zestawiła także poglądy na rodzinę z praktykami religijnymi badanych. Młodzi regularnie praktykujący częściej widzieli związek między małżeństwem a szczęściem. Mocniej opowiadali się też za posiadaniem dzieci, a rzadziej wskazywali na koszty ich wychowania.
Wyniki wpisują się w tezę Mary Eberstadt z książki „Jak Zachód utracił Boga” (2013). Amerykańska autorka wskazywała na ścisły związek między religijnością a życiem rodzinnym.
Eberstadt odwraca popularne wyjaśnienie, według którego na Zachodzie najpierw osłabła religia, a dopiero potem rodzina. Jej zdaniem wiara i rodzina tworzą „podwójną helisę”: dwie nici, które rosną i słabną razem. Kryzys rodziny jest więc nie tylko skutkiem sekularyzacji, ale i jej przyczyną. To, czy i kiedy ktoś zakłada rodzinę, wpływa na to, ile miejsca w jego życiu zajmuje Kościół. Za przykład autorka podaje Skandynawię, gdzie spadek religijności szedł w parze z mniejszą liczbą urodzeń i małżeństw oraz większą liczbą rozwodów i związków nieformalnych.
Podobną zależność pokazują nowsze badania amerykańskie. Według Pew Research Center chrześcijanie w wieku 40–59 lat mają średnio 2,2 dziecka, a osoby niezwiązane z żadną religią – 1,8. Daniel Cox z Survey Center on American Life wylicza, że młodzi religijni dorośli niemal dwa razy częściej chcą mieć dzieci niż ich niereligijni rówieśnicy (62 proc. wobec 32 proc.). Z kolei międzynarodowe badanie 30 tys. dorosłych z 24 krajów wykazało, że osoby regularnie praktykujące częściej postrzegają dzieci jako źródło radości niż jako ciężar. To niemal lustrzane odbicie wyników z UKSW, gdzie praktykująca młodzież rzadziej mówiła o kosztach wychowania dzieci.
Od deklaracji do statystyk
Badani mają dziś 16–19 lat, a decyzje o ślubie i dzieciach dopiero przed nimi. Te same postawy widać jednak już w danych o nieco starszych rocznikach.
Zgodnie z badaniami CBOS z 2025 r. 44 proc. osób z pokolenia Z (18–29 lat) nie jest w żadnym związku. Wśród samotnych 25–34-latków z rodzicami mieszka 39 proc. (wobec 29 proc. w 2005 r.).
Dane GUS pokazują skutki tych wyborów. W 2025 r. zawarto około 133 tys. małżeństw, najmniej od zakończenia II wojny światowej. Jeszcze w 2014 r. było ich ponad 188 tys. Liczba ślubów kościelnych spadła w ciągu dekady mniej więcej o połowę.
Równolegle załamuje się dzietność. W 2025 r. urodziło się 238,3 tys. dzieci, a współczynnik dzietności wyniósł 1,068. Do zastępowalności pokoleń potrzeba 2,1.
Badanie UKSW pokazuje, jak myśli pokolenie, które już za kilka lat będzie podejmować ważne życiowe decyzje: czy chcemy zawrzeć małżeństwo? Czy chcemy zostać rodzicami i podjąć odpowiedzialność za nowe życie? Jeśli jego deklaracje się utrzymają, trudno spodziewać się odwrócenia tych trendów – a to nienajlepszy prognostyk dla przyszłości Polski.
Zdjęcie: Pixabay
